Balomania brengt een intieme inkijk in de Braziliaanse balloncultuur

Het komende Blind Walls Film Fest opent met de film Balomania: het resultaat van een tien jaar durend proces waarin filmmaker Sissel Morell Dargis het vertrouwen van Braziliaanse ballonbouwers wist te winnen. De prijswinnende film toont de spanning tussen kunst en onderdrukking en onthult een gemeenschap die zelden op het grote scherm te zien is.

Balomania speelt zich af in een wereld die voor de meeste buitenstaanders gesloten blijft. De film volgt de zogenoemde baloeiros: groepen ballonbouwers uit de buitenwijken van Rio de Janeiro en São Paulo die gigantische heteluchtballonnen maken van gekleurd papier. De ballonnen, die soms tot zeventig meter hoog zijn, worden maanden- of zelfs jarenlang met de hand gebouwd en vormen het middelpunt van een sterk competitieve cultuur.

De Deens-Spaanse filmmaker Sissel Morell Dargis verhuisde op negentienjarige leeftijd naar Brazilië. Vanuit haar graffiti-achtergrond was ze gewend om haar werk te documenteren, eerst middels fotografie en later met video. Via een Braziliaanse vriend uit de graffitiscene bouwde ze haar eerste ballon. Het filmen begon aanvankelijk spontaan. Zonder officiële filmopleiding leerde Dargis al doende, met steun uit Colombia, waar ze een filmproducent ontmoette. Eenmaal terug in Denemarken kon ze het project verder uitwerken binnen een filmopleiding. De toegang tot de baloeiro-gemeenschap bleek daarbij een van de grootste uitdagingen. Hoewel de ballonbouwers geen geheim genootschap vormen, zijn zij zeer terughoudend tegenover media. Braziliaanse journalisten hebben hen in het verleden vaak neergezet als gevaarlijk of crimineel, mede omdat het bouwen en oplaten van de ballonnen door de autoriteiten illegaal werd verklaard in 1998.

Dargis moest het vertrouwen verdienen en begon meerdere keren opnieuw. “Via-via kwam ik uiteindelijk in contact met een invloedrijke figuur binnen de ballonwereld, die me introduceerde bij andere crews. Zijn goedkeuring zorgde ervoor dat ik kon filmen in werkplaatsen en tijdens voorbereidingen, iets wat zelden wordt toegestaan”, vertelt ze. Vanaf dat moment werd het project ook gedragen door de gemeenschap zelf.

Risico
In Balomania wisselen intieme scènes van het creatieve proces zich af met momenten van spanning, wanneer ballonnen worden opgelaten en politie of andere jagers erachteraan gaan. De film toont zowel de toewijding die nodig is om de ballonnen te bouwen als de risico’s die daarmee gepaard gaan. Veel baloeiros leiden doordeweeks een relatief normaal leven en werken in hun vrije tijd aan de ballonnen. Het is voor hen zowel een manier om een culturele traditie te behouden, als een bron van euforie en verbondenheid binnen een hechte gemeenschap.

Een belangrijk onderdeel van de film is de prijsuitreiking die de baloeiros zelf organiseren. Het evenement vindt plaats op een geheime locatie en is alleen toegankelijk voor leden van de gemeenschap en hun families. Volgens Dargis laat dit moment zien wat de balloncultuur voor de betrokkenen betekent – en specifiek voor hun kinderen – die hun vaders daar niet als verdachten maar als kunstenaars en winnaars zien. Dargis benadrukt dat ze zich in het begin van het project weinig zorgen maakte over veiligheid; ze was jong en voornamelijk gefocust op de mensen die haar toelieten in hun wereld. Pas later, toen ze meer ervaring had en beter begreep hoe agressief de politie kan optreden, realiseerde ze zich hoe risicovol het project eigenlijk was.

Veiligheid
De lange productietijd van tien jaar had ook praktische gevolgen. “Juridisch gezien verloor een deel van het materiaal zijn geldigheid, wat het juist veiliger maakt om de film te vertonen. Tijdens het maakproces werd ik bijgestaan door een baloeiro die als advocaat werkt en meekeek naar wat verantwoord was om te gebruiken”, legt Dargis uit. Tegelijkertijd stelt zij dat de film vandaag de dag moeilijker te maken zou zijn. De opkomst van sociale media en strengere handhaving maken anonimiteit en bescherming lastiger dan in de periode waarin zij begon te filmen.

Met Balomania hoopt Dargis bij te dragen aan een gesprek over hoe kunst wordt gedefinieerd en wie daar zeggenschap over heeft. Als openingsfilm van Blind Walls Film Fest sluit Balomania perfect aan bij een festival dat zich richt op kunst in de publieke ruimte en op makers die buiten de gevestigde kaders werken. De documentaire laat zien hoe creativiteit kan voortbestaan onder druk en hoe een culturele traditie blijft leven, ook wanneer zij wordt verboden.

Geschreven door Anne van Bree